Hiếm, lạ đặc sản “cá nhảy” ở Sơn La

Cùng với pa pỉnh tộp – món cá nướng đặc trưng của người Thái ở Sơn La thì cá nhảy đầm cũng là món ăn thân thuộc trong nhiều gia đình. Đặc biệt, người dân nơi đây rất chuộng cá suối vì hương vị thơm ngon đặc trưng. Từ cá có thể chế biến thành nhiều món: cá kho, rán, nướng, gỏi hoặc khiến khô để dự trữ, nhưng món cá nhảy đầm vẫn được coi là lạ lẫm và độc đáo nhất.

Món cá nhảy đầm tuy cách chế biến tương đối đơn thuần nhưng lại kén người ăn nên không được đa dạng tại nhiều địa phương. Điểm dị biệt của món này chính là ở cách ăn rất lạ thường. Cá phải còn sống, được chế biến và ăn ngay tại bàn.

Cá để làm món cá nhảy chỉ to bằng ngón tay.
Cá để khiến món cá nhảy đầm chỉ to bằng ngón tay.

Mỗi năm người dân chỉ được 1 mùa lúa nước. Khi khởi đầu cấy cũng là mùa cá gáy đẻ trứng. Lúc này, họ lấy trứng cá gáy bám vào hoa lục bình thả vào ruộng. Đợi đến mùa lúa chín vàng, bà con chỉ việc túa nước ở ruộng ra và bắt cá gáy về. Cá ở đây chỉ ăn hoa gạo nên rất bé, chỉ bằng ngón tay hoặc to hơn 1 tí.

Muốn có món cá nhảy đầm đúng chuẩn, người dân phải chọn loại cá được nuôi ở ao thiên nhiên hoặc bắt ở suối nguồn, cách xa khu dân cư. Cá bắt về phải còn sống, thả vào chậu nước sạch thấy còn bơi khoẻ là đạt bắt buộc. Cầu kỳ hơn, có người đem cá rửa thật sạch xong ngâm vào chậu nước muối để cá tiết hết những thứ bẩn thỉu ở trong. Sau đó, họ mang ra rửa lại bằng nước muối nhạt lần nữa.

Món này chế biến tương đối đơn thuần nhưng bắt buộc phải gần như nguyên liệu, bao gồm lõi chuối tươi, rau thơm (mùi, húng, thì là, kinh giới…), các loại gia vị mắm, muối, mỳ chính, tỏi, ớt và đặc trưng là chẳng thể thiếu hạt mắc khén (gia vị đặc trưng của người Thái). Tất cả phải được băm nhỏ tạo thành 1 hỗn tạp ăn kèm có độ chua, cay, nồng và có mùi thơm đặc trưng. Những nguyên liệu này vừa tạo vị, vừa có tác dụng khiến bớt mùi tanh của món cá nhảy đầm

Mắc khén là nguyên liệu không thể thiếu nếu muốn món ăn đúng vị.
Mắc khén là nguyên liệu chẳng thể thiếu ví thử muốn món ăn đúng vị.

Khi ăn, người ta bắt cá trực tiếp từ chậu, tiêu dùng dao nhỏ khía nhanh vào bụng cá, nặn ruột bỏ ra ngoài rồi thả nhanh vào hỗn tạp ăn kèm. Khi mổ cá phải nhanh tay để cá vẫn còn sống, thả ra còn có thể giẫy được. Cá mổ đến đâu thì ăn đến đó, tương tự giết mổ mới giòn ngọt, không có mùi tanh. Mỗi thực tương đốich tiêu dùng 1 chiếc thìa nhỏ xúc cá kèm theo lõi chuối và nước chua đưa lên mồm thưởng thức.

Thực tương đốich sành ăn sẽ trông thấy ngay, món ăn có vị giòn, ngọt của giết mổ cá và lõi chuối, vị chua của nước măng, vị cay của tỏi, ớt, vị tê tê nơi đầu lưỡi và mùi thơm nồng của hạt mắc khén. Với những người chưa từng biết món cá nhảy đầm thì đây quả là món ăn lạ thường, rất khó có thể hình dung ra hương vị. Thêm nữa, cũng không nhiều người dám bỏ miếng cá sống vào mồm thưởng thức lập tức.

Cá nhảy là món ăn phổ biến tại các gia đình người Thái ở Sơn La.
Cá nhảy đầm là món ăn đa dạng tại các gia đình người Thái ở Sơn La.

Điều đặc trưng của người Thái ở Sơn La khi ăn món cá nhảy đầm là thường ăn vào buổi trưa với sự tham dự của đông người trong không khí ấm êm, không chia rẽ. Đây cũng chính là truyền thống văn hóa tốt đẹp luôn được đồng bào lưu giữ.

Nhiều người khi chứng kiến cách chế biến thì cho rằng đây là đây là món ăn thiếu an toàn khiến mới. Tuy nhiên với đồng bào dân tộc Thái, đây lại là món ăn thi thoảng khi thiếu trong mỗi bữa ăn của gia đình, nó bộc lộ bản sắc và văn hóa được lưu truyền từ đời này chết thật tương đốic.

Hoàng Ngọc

Tổng hợp